Śladami wielokulturowości po wileńskiej starówce
Wilno, które w 2023 roku obchodziło 700-lecie istnienia, od początku charakteryzowało się wielokulturowością – byli tam obecni Polacy, Niemcy czy litewscy Żydzi, zwani Litwakami. Dla tych ostatnich miasto stanowiło „Jerozolimę Północy” – określenie to funkcjonowało i uchodziło za prawdziwe aż do 1940 roku. W stolicy Litwy swój ślad pozostawili też Tatarzy oraz Karaimowie, co do dziś widać w topografii miasta; wystarczy spojrzeć na karaimską kienesę na Zwierzyńcu. W XIX wieku w mieście będącym stolicą guberni wileńskiej masowo pojawili się Rosjanie, głównie jako urzędnicy i wojskowi, ale także handlowcy. Wciąż spory odsetek ludności stanowili Żydzi. Za przejaw tego stanu rzeczy można uznać to, że na początku XX wieku przy ulicy Zawalnej powstała Synagoga Chóralna. Marginalną liczebnie, ale bardzo ważną społeczność tworzyli Litwini, których reprezentacja w 1905 roku podczas Wielkiego Sejmu Wileńskiego wysunęła postulat autonomii dla Litwy ze stolicą w Wilnie w ramach Rosji carskiej. W dwudziestoleciu międzywojennym miasto będące od 1922 roku oficjalnie częścią Rzeczypospolitej – co nigdy nie zostało uznane przez Litwę – było zamieszkane głównie przez Polaków i Żydów, ale także Rosjan, Białorusinów, Litwinów, Karaimów, Tatarów czy Niemców.
Zapraszamy do odbycia spaceru szlakiem wileńskiej wielokulturowości po lokalnej starówce. Zaczniemy od wspomnienia społeczności Białorusinów, dla których, podobnie jak dla Polaków, Wilno ma ogromną wartość sentymentalną. Po 2020 roku kultura białoruska jest coraz bardziej obecna w stolicy Litwy, o czym świadczą m.in. białoruski rząd działający na emigracji, a także aktywna obecność licznych stowarzyszeń białoruskich, w tym działalność Centrum Kultury Białoruskiej przy ulicy Wileńskiej 20.
Białorusini w Wilnie
W 1522 roku Franciszek Skaryna (ur. przed 1490 w Połocku, zm. po 1540 w Pradze), absolwent Akademii Krakowskiej, założył w Wilnie Białoruską Drukarnię. Wydawał książki w języku starobiałoruskim, będącym do 1697 roku językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Skaryna był „ruskim humanistą”, filozofem, drukarzem i wydawcą, tłumaczem Biblii na język starobiałoruski. Uważany jest za prekursora piśmiennictwa białoruskiego oraz drukarstwa wschodniosłowiańskiego. Biblia Franciszka Skaryny została wydana w Pradze w latach 1517–1519, w stolicy Czech, gdzie tłumacz przebywał przez jakiś czas.
Na początku lat dwudziestych XVI wieku białoruski drukarz opuścił Pragę, zamieszkał w Wilnie, gdzie w domu burmistrza Jakuba Babicza przy ulicy Wielkiej założył pierwszą drukarnię na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Około 1522 roku wydał dzięki niej Małą książeczkę podróżną, po trzech latach zaś także książkę Apostoł.
Na tym nie kończą się jego związki ze stolicą Wilna. Skaryna ożenił się z Małgorzatą Odwiernik, wdową po Jerzym Odwierniku – członku wileńskiego magistratu. Jego brat Iwan był wileńskim handlarzem futer.
Skaryna jest upamiętniony tablicą pamiątkową przy ulicy Wielkiej 19 (lit. Didžioji gatvė). Litewski Sejm ogłosił rok 2022 „Rokiem Franciszka Skaryny”. Do dziś ten „ruski humanista” jest bohaterem narodowym nie tylko dla Białorusinów mieszkających na Białorusi, ale także na Litwie.
Związki Białorusinów z Wilnem trwały całe stulecia, nie ustały po rozbiorach Rzeczypospolitej ani w czasach carskich. Na początku XX wieku Wilno uważano za nieoficjalną stolicę Białorusi, a na mapach drukowanych przez władze Białoruskiej Republiki Ludowej, proklamowanej 25 marca 1918 roku w Mińsku, Wilno zaznaczone jest jako część niepodległej, demokratycznej Białorusi. Także po traktacie ryskim i formalnym włączeniu Litwy Środkowej w skład Polski w 1922 roku Wilno było „nieoficjalną stolicą” ruchu białoruskiego. Tutaj wydawano prasę białoruską, działały organizacje kulturalne i oświatowe czy zbierali się posłowie białoruscy na sejm Rzeczypospolitej.
Przy ulicy Ostrobramskiej 9 w Wilnie działało w dwudziestoleciu międzywojennym Gimnazjum Białoruskie. Powstało ono jeszcze w 1918 roku na bazie szkół białoruskich założonych podczas okupacji niemieckiej w Wilnie. Instytucją prowadzącą było Białoruskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny, kontrolę nad jakością nauczania sprawowało Białoruskie Towarzystwo Naukowe. Podczas tworzenia gimnazjum szczególnie zasłużył się białoruski działacz niepodległościowy Iwan Łuckiewicz. Na siedzibę szkoły wybrano dawny wileński klasztor bazylianów, w tym samym budynku znajdowało się również Muzeum Białoruskie. Pierwszym dyrektorem szkoły został Michał Kochanowicz, a jego zastępcą – Bronisław Taraszkiewicz, także upamiętniony w Wilnie tablicą.
Muzeum Białoruskie, które otrzymało imię Iwana Łuckiewicza, zostało powołane do życia nieco później, bo w 1921 roku. W testamencie przekazał zgromadzone eksponaty, które posłużyły do założenia muzeum już po jego śmierci. Wśród eksponatów znalazły się m.in.: Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1588 roku, książki drukowane w języku starobiałoruskim, a także fragment biblii praskiej Franciszka Skaryny. Muzeum istniało do 1944 roku, a więc do ponownego wejścia wojsk sowieckich na teren Wilna.
Na budynku przy ulicy Ostrobramskiej 9 znajdują się cztery tablice pamiątkowe. Jedna z nich poświęcona jest ks. Adamowi Stankiewiczowi (1891–1949), działaczowi białoruskiego ruchu narodowego, ofierze represji sowieckich. Stankiewicz założył w 1926 roku w Wilnie Białoruską Drukarnię im. Franciszka Skaryny, publikujące głównie białoruskie druki o charakterze katolickim. W 1939 roku, podczas litewskiej okupacji miasta, stanął na czele Centrum Białoruskiego w Wilnie. W czasie okupacji niemieckiej nauczał w Gimnazjum Białoruskim.
Kolejna tablica upamiętnia Maksyma Hareckiego, klasyka białoruskiej literatury, wydawcę pism białoruskich „Nasza Dumka” oraz „Biełaruskija Wiedamaści”, który w latach 1919–1923 pracował w szkole przy ulicy Ostrobramskiej. Harecki, podobnie jak Taraszkiewicz, po przeprowadzeniu się do Białoruskiej SRR, został w 1938 roku ofiarą represji stalinowskich. Na budynku przy ulicy Ostrobramskiej 9 została upamiętniona także Natalla Arsienniewa, białoruska poetka, autorka pieśni religijnej „Mahutny Boża”, która uczyła się w gimnazjum w latach 1919–1921.
Ważną postacią dla międzywojennego, białoruskiego Wilna był Bronisław Taraszkiewicz (1892–1938), białoruski językoznawca i tłumacz, dyrektor Gimnazjum Białoruskiego w Wilnie w latach 1921–1923, jeden z twórców historycznej ortografii białoruskiego („taraszkiewicy”), poseł na Sejm RP, przewodniczący Białoruskiego Koła Poselskiego oraz przywódca Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej „Hramady”, lewicowej partii politycznej działającej w okresie II RP. Przetłumaczył na język białoruski m.in. Pana Tadeusza oraz Iliadę. Zginął w 1938 roku w Mińsku w wyniku represji sowieckich. W Wilnie upamiętniony jest tablicą przy ulicy Wileńskiej 37. W językach litewskim i białoruskim napisano tam, że pod tym adresem latach 1923–1928 mieszkał Bronisław Taraszkiewicz, autor pierwszej współczesnej gramatyki białoruskiej, przywódca stutysięcznej „Hramady”.
Dużą rolę w białoruskim ruchu narodowym odgrywali księża katoliccy, wśród nich nie tylko Adam Stankiewicz, ale również Kazimierz Swajak, właśc. Kastanty Stepowicz (1890–1926). Jest on upamiętniony tablicą przy ulicy Szklanej (oficjalny adres to Wielka 17, Didžioji g. 17). Swajak prowadził nabożeństwa w języku białoruskim. W 1915 roku zorganizował kursy dla nauczycieli języka białoruskiego. Kiedy mieszkał w Wilnie, zajmował się także poezją.
Ukraińcy w Wilnie
Kultura ukraińska była w Wilnie obecna o wiele oszczędniej niż białoruska, choć dziś Miasto stara się być solidarne z Ukrainą. Na wileńskiej starówce istnieje Skwer Ukraiński z pomnikiem Tarasa Szewczenki (1816–1861), którego imię w czasach Litewskiej SRR otrzymała także ulica, leżąca już na Nowym Mieście. Pomnik, którego autorem jest litewski rzeźbiarz Vitalijus Andrijanovas, został wzniesiony z okazji 150. rocznicy śmierci przedstawiciela ukraińskiego romantyzmu.
Dziś wspominają go w Wilnie również tablice pamiątkowe na elewacji budynku Wydziału Historycznego Uniwersytetu Wileńskiego przy ulicach Uniwersyteckiej 7 i Zamkowej 10. W latach 1829–1830 Szewczenko mieszkał także pod adresem Wielka 23, przy ratuszu wileńskim. Jego imię nosi aula na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego.
Żydzi w Wilnie
W obrębie starówki znajduje się wiele miejsc ważnych dla historii litewskich Żydów, choćby przestrzeń po dawnym przedszkolu przy ulicy Żydowskiej, zbudowanym w czasie Litewskiej SRR na fundamentach dawnego Wielkiej Synagogi zniszczonej w latach pięćdziesiątych XX wieku. Niestety obszar, gdzie znajdowała się synagoga, działająca w latach 1941–1943, do tej pory nie jest upamiętnione. Przy ulicy Żydowskiej 3 znajduje się za to pomnik Gaona Wileńskiego, postawiony w miejscu, gdzie znajdował się dom, w którym mieszkał. Pomnik zbudowano w 1997 roku, w 200. rocznicę śmierci Gaona.
Więcej na temat wileńskich Żydów znajduje się w zakładce:
https://ziemiewschodnie.pl/pl/edukacja/szlaki/szlak-literatow-zydowskich-w-wilnie
Okolice ulicy Żydowskiej to tereny tzw. małego getta utworzonego przez Niemców w 1941 roku, które zajmowało teren skupiony wokół ulic: Szklanej, Gaona, Klaczki, Antokolskiego i Żydowskiej. „Duże getto” znajdowało się nieco dalej i objęło rejony ulic: Rudnickiej, Jatkowej, Oszmiańskiej, Żmudzkiej, Szpitalnej, Dziśnieńskiej i Szawelskiej. Oba getta przedzielone były ulicą Niemiecką, wydzieloną z terenu zamieszkanego przez Żydów w celach sprawniejszego przejazdu wojska niemieckiego przez miasto (analogicznie do ulicy Chłodnej w Warszawie).
Przy ulicy Żydowskiej, na rogu z ulicą Szklaną, znajduje się dziś tablica z litewską nazwą Žydų gatvė, a także z nazwami w językach jidysz i hebrajskim. To pokłosie inicjatywy poprzedniego mera miasta Remigijusa Šimašiusa, który w ten sposób chciał upamiętnić społeczności tworzące aż do 1945 roku wielokulturowe Wilno. Podobna tabliczka, w języku rosyjskim, znajduje się także przy ulicy Ruskiej, przy ulicy Niemieckiej jest to natomiast tabliczka z napisem „Deutsche Strasse”.
Niemcy w Wilnie
Nazwą najbardziej kojarzącą się z kulturą niemiecką i obecnością tej społeczności na mapie Wilna jest właśnie ulica Niemiecka (lit. Vokiečių gatvė). To jedna z najstarszych ulic wileńskiej starówki. W wiekach XV, XVI i XVII przy tej ulicy mieszkali niemieccy rzemieślnicy, kupcy i handlarze, którzy osiedlili się tutaj w średniowieczu na zaproszenie litewskiego księcia Giedymina. Ulica Niemiecka, ze względu na sąsiedztwo z ratuszem i rynkiem wileńskim, stała się popularna wśród zamożnych kupców i rzemieślników. Wznoszono tam obszerne spichlerze, kramy oraz magazyny. Nazywano ją „miastem niemieckim”. Sami Niemcy odegrali bardzo ważną rolę w rozwoju Wilna w okresie I Rzeczypospolitej. Przy ulicy Niemieckiej znajdował się m.in. dom Szwarca.
Ulica Niemiecka była pierwszy raz wzmiankowana w „Litewskiej Metryce”, a także w najstarszym planie Wilna, umieszczonym w atlasie Civitates Orbis Terrarum, autorstwa Georga Brauna i Fransa Hogenberga z końca XVI wieku, wydanym w Kolonii, gdzie widniała jako „Deutsche Gasse”. W XVI wieku na tej ulicy wzniesiono również kościół luterański (obecnie pod adresem Niemiecka 18/20), działający w Wilnie przez kilka stuleci, aż do 1944 roku. W 2017 roku pod kościołem, który w 1989 roku został zwrócony społeczności ewangelickiej, wzniesiono pomnik Marcina Lutra – jedyny taki monument istniejący współcześnie w trzech krajach bałtyckich.
Autor artykułu: Tomasz Otocki